Vẻn vẹn chỉ có 6 phim truyện nhựa trong mùa giải Cánh diều vàng 2009 "thất bát" phim hay. Một sự tình cờ hiếm gặp là trong số này, có 4 tác phẩm của 2 đạo diễn trẻ trong nước và 2 đạo diễn trẻ nước ngoài đều dựng lên chân dung người trẻ.

Trước khi nói về 4 bộ phim "trẻ" là Chuyện tình xa xứ (đạo diễn Victor Vũ), Cú và chim se sẻ (đạo diễn Stephane Gauger), Giải cứu thần chết (đạo diễn Nguyễn Quang Dũng) và Đẹp từng centimet (đạo diễn Vũ Ngọc Đãng), cũng nên đề cập đôi chút đến hai bộ phim "già" còn lại tranh giải Cánh diều. Khi xâu chuỗi cả chùm phim này, có thể nhận ra đôi điều thú vị.

"Trăng nơi đáy giếng" của đạo diễn Nguyễn Vinh Sơn (dựa theo truyện ngắn cùng tên của nhà văn Trần Thùy Mai, hãng phim Giải Phóng thực hiện) với tiết tấu chậm, buồn, dồn khán giả đến sự bức bối đến nghẹt thở của những cung cách, lề lối, quy tắc truyền thống trong không gian Huế buổi giao thời.

Người phụ nữ dịu hiền tên Hạnh, chơi vơi sống giữa thực và ảo, không vượt qua được những nề nếp cũ kỹ, dần đóng sập từng cánh cửa cuộc đời "cổ điển" của mình, để rồi hứng chịu bi kịch cuộc đời như bóng trăng nơi đáy giếng. Cuối cùng, thế giới tâm linh phần nào giải thoát cho Hạnh và những bức tượng còn an ủi cô nhiều hơn là người chồng cũ, một hiệu trưởng mà khác chi tượng phỗng, chỉ biết đặt đâu ngồi đấy.  

Bộ phim nhà nước duy nhất của Giải hợp tác với Pháp này là ứng cử viên nặng ký nhất cho giải Cánh diều vàng của Ban giám khảo, trao vào tối 01/3 tại Hà Nội. (Theo một nguồn tin "rò rỉ" trước lễ trao giải, thì giới báo chí bỏ 11 phiếu cho "Cú và chim se sẻ", phim "Trăng nơi đáy giếng" chỉ được 4 phiếu bầu (?!).  

Còn "Huyền thoại bất tử" của đạo diễn Lưu Huỳnh, tuy không nặng nề với nếp cũ, hương xưa như "Trăng nơi đáy giếng" nhưng lại là ngập ngừng trong cách kể chuyện, ngập ngừng giữa hiện thực và mường tượng, khiến thông điệp về tình mẫu tử trong phim chưa thực sự in sâu trong tâm trí người xem - như nhà phê bình Nguyễn Thanh Sơn viết. Tuy nhiên, có một điều đáng nhớ là nhà đầu tư phim này đã rất tâm huyết làm một đề tài không dễ gì trở nên "ăn khách", tự bỏ tiền túi ra tôn vinh văn hóa quê hương...

Còn 4 phim của 4 đạo diễn trẻ, đều của các hãng phim tư nhân, mang một màu sắc, bối cảnh và lối tư duy làm phim hiện đại hơn. Họ vẫn bộc lộ mình đang dò dẫm tìm đường - như điều hiển nhiên của người trẻ; nhưng phim của họ đã không còn sự giằng co của những thủ cựu đến cản ngại, toát lên qua nội dung của "Trăng nơi đáy giếng" hay lừng khừng trong cách kể và tạo dựng thông điệp trong phim như "Huyền thoại bất tử". 

Cá tính của người làm phim trẻ, nhân vật trẻ được bộc lộ rõ ràng, quyết liệt hơn - cho dù họ đang làm phim giải trí hay phim nghệ thuật. 

Đạo diễn trẻ phác họa chân dung người trẻ

Chẳng chờ đến cuộc Tọa đàm với chủ đề mông lung, rộng lớn - "Điện ảnh VN trong thời kinh tế thị trường và hội nhập quốc tế"- mà Hội Điện ảnh tổ chức sát ngày trao giải Cánh diều 2009; các đạo diễn trẻ, các hãng phim tư nhân (chiếm 5/6 phim tham gia) vẫn làm phim theo cách của mình.

Đó là Nguyễn Quang Dũng, sinh năm 1978, đã làm các phim nhựa "Hồn trương ba, da hàng thịt", "Nụ hôn thần chết", "Giải cứu thần chết". Đạo diễn Vũ Ngọc Đãng, sinh năm 1974, từng làm các phim "Những cô gái chân dài", "Tuyết nhiệt đới", "Bỗng dưng muốn khóc", "Đẹp từng centimet". Hai đạo diễn xuất thân từ cái nôi đào tạo khoa Đạo diễn, trường Sân khấu - Điện ảnh TPHCM, là "đồng môn" với nhau.

"Giải cứu thần chết"  của Nguyễn Quang Dũng hoàn toàn phù hợp với khán giả tuổi teen, dựng lên một "ngôi trường mơ ước" đối với cả học trò cũng như phụ huynh ở Việt Nam. Đó là thế giới học đường mà thầy cô sống thật với nhau, sống thật với chính bản thân mình; học trò được thể hiện cá tính và sự say mê theo thiên hướng của riêng mình.

Giới học sinh, sinh viên xem phim sẽ cảm nhận được rằng chỉ có thể làm nên mọi chuyện bằng chính sức lực của mình chứ không phải áp lực từ người khác (trong đó có phụ huynh) và thấy yêu mến hơn quãng đời hồn nhiên, trong sáng, tươi vui mình đang sống. 

"Giải cứu thần chết" mang nhiều yếu tố thể nghiệm của đạo diễn Nguyễn Quang Dũng khi pha trộn nhiều thể loại, rất hút khách, đạt doanh thu kỷ lục, dẫu không còn ấn tượng như phần đầu "Nụ hôn thần chết". 

"Đẹp từng centimet" của Vũ Ngọc Đãng thì không rõ hướng đến đối tượng cụ thể nào (tuổi teen mê bộ đôi Tăng Thanh Hà - Lương Mạnh Hải hay sinh viên, người mới đi làm, giới công chức văn phòng...?) nhưng rõ ràng nó không hợp với... người "già". 

Chuyện gặp gỡ, yêu đương của chàng nhiếp ảnh gia thích săn hình khỏa thân và cô hoa hậu hội chợ là câu chuyện của người trẻ hiện đại, được Vũ Ngọc Đãng rút tỉa từ kinh nghiệm và sự tưởng tượng từ quãng thời gian trong thế giới showbiz của mình.

Quá nhiều cảnh hôn, quá nhiều góc máy cận cảnh những vùng da thịt hở hang có thể coi là cái nhìn "thoáng" về người trẻ của một đạo diễn trẻ ưa thời trang và hình ảnh đẹp. 

"Đẹp từng centimet" được nhiều người đến rạp xem vì háo hức, tò mò và là được đánh giá thấp nhất trong chuỗi phim của đạo diễn Vũ Ngọc Đãng. 

Hai đạo diễn Việt kiều lại dựng lên chân dung người trẻ không theo motif cứng nhắc thông thường qua "Chuyện tình xa xứ" và "Cú và chim se sẻ". 

Victor Vũ, sinh năm 1975, sống ở Mỹ, tốt nghiệp khoa đạo diễn, Đại học Lyola Marymount, từng làm các phim "Buổi sáng đầu năm" (The first morning), "Oan hồn" (Spirits) trước khi thực hiện "Chuyện tình xa xứ" (Passport to love). 

Stephane Gauger, sống ở Mỹ, tốt nghiệp cử nhân ngành kịch nghệ và văn chương Pháp từ CSU Fullerton, từng đóng vai viên trùm mật thám, cấp trên của nhân vật Sỹ do Dustin Nguyễn đóng, trong “Dòng máu anh hùng" trước khi làm phim dài đầu tay "Cú và chim se sẻ" (Owl and the Sparrow).

"Chuyện tình xa xứ" là một phim vui, người trẻ xem sẽ thấy quen thuộc vì tình huống ấy, con người ấy mình đã gặp đâu đó trong đời sống giới trẻ hôm nay. Nhiều khán giả trẻ không ngại ngần bày tỏ họ thích vai... cậu Khang (người mẫu Bình Minh đóng) có "nhà mặt phố bố làm to". 

Đó là một anh chàng đào hoa, bông lơn, lấc cấc, chẳng màng đến chuyện địa vị, học hành, không ngại tranh cãi với bố ngay cả khi bố bật cửa phòng cậu con thấy con mình đang nằm ôm cứng cùng lúc hai cô gái "chân dài"!

Khang chẳng yêu ai, chỉ ăn chơi nhăng nhít nhưng cuối cùng khi sang Mỹ du học theo đề xuất của bố, cậu lại "dám yêu", dám tỏ tình đến cùng với một nữ cảnh sát thông minh, cá tính, lạnh lùng, có con mà không chồng (Kathy Uyên đóng).

Chính Khang nói với người bạn nối khố tên Hiếu, nhà vốn nghèo, cùng sang Mỹ với mình nhờ đạt học bổng du học toàn phần: "Tình yêu chứ có phải dự án đâu mà mày cứ lo cân nhắc đúng với sai!". 

Khang bị tạm giam ít giờ vì những trò lố quá đà của mình, nhưng sau đó sẵn sàng say mê làm "anh hề" biểu diễn ảo thuật cho con nít để kiếm tiền khi bị cắt hết viện trợ và dứt khoát với sự xỉ vả của bố mình về mối quan hệ với cô cảnh sát: "Con chưa bao giờ yêu ai nhưng bây giờ con yêu cô ấy!".

Còn Hiếu, bạn Khang, nhùng nhằng giữa hai cô gái yêu mình ở VN và ở Mỹ, hóa ra cậu ta không thực sự yêu ai cả và cứ bâng khuâng đứng giữa hai dòng nước ngay cả khi đã... hết phim!

"Chuyện tình xa xứ" ra rạp vào dịp Valentine 14/2/2009 và "chịu" hi sinh chút lợi ích, phục vụ khán giả xem miễn phí ở giải Cánh diều ngày sau đó. Nếu phim này chen chân được vào rạp sớm hơn, dịp Tết Nguyên đán, và được PR rầm rộ hơn thì đã "ăn khách" không kém "Giải cứu thần chết" hay "Đẹp từng centimet".

"Cú và chim se sẻ" là một bộ phim khác biệt từ sự giản dị, mộc mạc. Ấn tượng về người trẻ trong phim này là lòng tốt đến mức tưởng như "phi lý" của những người trẻ trong phim. 

Một chàng trai tên Hải làm ở sở thú, sống một mình, chất phác, thực tình (được đứa bé bỏ nhà ra đi ví với "con cú" - theo cách hiểu tích cực của phương Tây) và một cô gái tên Lan làm nghề tiếp viên hàng không, tốt bụng, đơn côi (như con chim se sẻ) gặp nhau qua mỗi dây liên kết là cô bé mồ côi tên Thủy, đùng đùng bỏ nhà lên Sài Gòn vì bị chú mắng, đối xử tệ, bóc lột sức lao động. 

Lòng tốt và những rung cảm sâu kín nhất gắn kết ba cuộc đời lại với nhau trong nhịp sống hối hả, ồn ã nơi thành phố hơn 8 triệu con người, qua những góc máy quay tay rung bần bật đến buồn nôn và qua diễn xuất chân thực đến ngỡ ngàng của diễn viên Thế Lữ (từng đóng "Mùa len trâu"), cô bé Phạm Thị Hân... 

"Cú và chim se sẻ" là phim được khán giả trong nước biết tới ít nhất trong số các phim tranh dự Cánh diều vàng, ban đầu cũng chỉ có bản phim DVD nhòe nhoẹt chiếu cho khán giả bình chọn, nhưng lại gây bất ngờ hơn cả.

Phim "lệch tông" hẳn so với những ứng cử viên khác: Là phim "độc lập", kinh phí thực hiện rất thấp (nghe đâu chỉ 50.000 USD, tức bằng khoảng 1/10 các phim kể trên), là phim dài đầu tay của đạo diễn Stephane Gauger, cách kể chuyện khá "lạ" và đã đoạt nhiều giải thưởng quốc tế nhất.

***

Nếu ở đây cũng theo cách đó để chấm điểm cho 4 phim của đạo diễn trẻ về người trẻ thì xét toàn diện trên nhiều yếu tố (thể loại, đề tài, mức độ đầu tư, cách thức thể hiện...), có thể đưa ra điểm số từ cá nhân người viết: "Cú và chim se sẻ" cùng với "Chuyện tình xa xứ" cùng được 6,5 điểm, "Giải cứu thần chết" 6 điểm, còn "Đẹp từng centimet" 5 điểm. Tính thêm cả hai phim còn lại tranh giải Cánh diều vàng thì "Trăng nơi đáy giếng" 7 điểm, còn "Huyền thoại bất tử" 6 điểm.

Chắt lọc những điểm hay, khắc phục những yếu tố dở của cả 6 phim VN dự tranh Cánh diều vàng 2009 chúng ta sẽ có được một phim 8 điểm. Hai điểm để ngỏ còn lại dành cho công nghệ làm phim.